Βασιλική Γεωργιάδου, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμηςστο Πάντειο ΠανεπιστήμιοΑναδημοσίευση από Από τον Οκτώβριο/Νοέμβριο του περασμένου χρόνου μέχρι σήμερα - με σημεία κορύφωσης την προεκλογική περίοδο των δημοτικών και περιφερειακών εκλογών του 2010, καθώς και την περίοδο μιας ευρύτερης κοινωνικής έξαρσης που διανύουμε αυτή την εποχή - η Άκρα Δεξιά (Α.Δ.) έχει αποκτήσει πολιτική ορατότητα στην εγχώρια πολιτική σκηνή.Τουλάχιστον στην πολιτική σκηνή της πρωτεύουσας, αρκεί μια βόλτα στο ιστορικό Κέντρο για να αντιληφθεί κανείς ότι η ριζοσπαστική κινητοποίηση του ακροδεξιού χώρου αποτελεί πλέον μια (συχνά επικίνδυνη) καθημερινότητα.
Χρησιμοποιώ την έννοια του ριζοσπαστισμού, όπως αυτό γίνεται στη σχετική βιβλιογραφία για τον δεξιό ριζοσπαστισμό. Με άλλα λόγια, αφαιρώ τις θετικές συνδηλώσεις που η έννοια απέκτησε στο πέρασμα του χρόνου και τη γειώνω στις απαρχές της, υποστηρίζοντας ότι για την Α.Δ. του Μεταπολέμου είναι οι εκλεκτικές της συγγένειες με το υπόβαθρο του Αντιδιαφωτισμού που διασυνδέουν τον ριζοσπαστισμό της με αντιδημοκρατικά περιεχόμενα. Παράλληλα, ωστόσο, αποδέχομαι απόψεις νεώτερων αναλυτών του ριζοσπαστισμού, που διακρίνουν έναν κοινό πυρήνα γνωρισμάτων στα διαφορετικά ρεύματα του ριζοσπαστισμού κατά την ύστερη μεταπολεμική και μεταβιομηχανική εποχή, με τον αξιακό πεσιμισμό, την πολιτική αποξένωση και τις απορριπτικές αντιλήψεις για τις πολιτικές ελίτ και τα κόμματα, καθώς και τις θετικές συνδηλώσεις για τη βία και τη διαθεσιμότητα για χρήση βίας να αποτελούν πλέον κοινό τόπο στις ριζοσπαστικές εκφράσεις κάθε είδους.Κατά περιόδους, η Α.Δ. στη μεταπολεμική Ευρώπη βρέθηκε στο περιθώριο της πολιτικής σκηνής. Η υπόθεση εργασίας, ωστόσο, ότι η ριζοσπαστική Α.Δ. είναι ένα υπόλειμμα των ολοκληρωτικών ιδεολογιών και καθεστώτων και σταδιακά θα απομειώνεται η σημασία της καθώς θα γίνεται ωριμότερη η δημοκρατία, έχει διαψευστεί τουλάχιστον τρεις φορές: στη δεκαετία του 1970 όταν η άνοδος του μεταβιομηχανισμού καθιέρωσε τη νέα αριστερά αλλά και τη νέα άκρα δεξιά ως μια ανερχόμενη πολιτικο-κομματική συνιστώσα, στη δεκαετία του 1990 όταν η πτώση των κομμουνιστικών καθεστώτων συνοδεύτηκε από την εμφάνιση μιας διαρκώς ισχυροποιούμενης εθνικολαϊκιστικής ακροδεξιάς και, τέλος, στις ημέρες μας, όταν με την επίταση των διεργασιών της παγκοσμιοποίησης γνωρίζει επιτυχία το πρότυπο μιας ακροδεξιάς που είναι πρωτόγνωρα εναντιωματική (αντι-μεταναστευτική, αντι-ισλαμική, κ.λπ.) για τα δεδομένα της κουλτούρας του δυτικού κόσμου.Αντί για υπόλειμμα, η ριζοσπαστική (άκρα) δεξιά συνιστά μια "κανονική παθολογία" των δυτικών κοινωνιών, γεγονός που σημαίνει ότι οι νεωτερικές κοινωνίες, ως διαρκώς μεταβαλλόμενες, παραμένουν εγγενώς ευάλωτες στον ριζοσπαστισμό. Σε μεταβατικές εποχές, όταν συντελούνται κοινωνικοί μετασχηματισμοί, μεγάλες αλλαγές και κρίσεις, εμφανίζονται «ρήγματα» στη ζωή των ανθρώπων. Για να υπερβούν τα κανονιστικά ρήγματα και για να διαχειριστούν τους φόβους και τις απογοητεύσεις, πολλοί καταφεύγουν στη «γνωστική ακαμψία»: υιοθετούν ένα κλειστό σύστημα αξιών, σκέψης και προσανατολισμού δια μέσου του οποίου αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα. Η γνωστική ακαμψία και τα κλειστά συστήματα σκέψης, με άλλα λόγια η υιοθέτηση «κλειστών κοσμοεικόνων», οδηγούν σε εκδογματισμό των πεποιθήσεων και καθιστούν τους φορείς τους επιρρεπείς στη συνωμοσιολογία, τις προκαταλήψεις, την εχθρότητα απέναντι στον Άλλο, τον αντιπλουραλισμό, τον αντικοινοβουλευτισμό.Η παραγωγή "κλειστών κοσμοεικόνων" και η καταφυγή στη "γνωστική ακαμψία" είναι απαραίτητη αλλά όχι ικανή συνθήκη για την εμφάνιση του ριζοσπαστισμού. Οι κλειστές κοσμοεικόνες αποτελούν (επικίνδυνα αλλά) αδρανή υλικά που δεν μετουσιώνονται αυτομάτως σε συμπεριφορά. Τα στερεότυπα, οι προκαταλήψεις, οι ακραίες αντιλήψεις, χρειάζεται να μετατραπούν σε συνεκτικό πολιτικό αφήγημα, ώστε από το περιεχόμενό τους να αναδειχθεί πολιτική και κοινωνική συμπεριφορά. Η Α.Δ. και η Δεξιά:Ο Hanspieter Kriesi εξετάζοντας τις στρατηγικές της κατεστημένης Δεξιάς έναντι της Άκρας Δεξιάς Εκεί που αποφασίζει ο φόβος, ο θυμός, η αγανάκτηση, η οργή, έστω κι αν άλλες πρωτογενείς αιτίες προκαλούν τα συναισθήματα αυτά, η Α.Δ. έχει πολλές ευκαιρίες να κόψει το νήμα του νικητή. στην Ευρώπη, εντόπισε την ύπαρξη δύο διακριτών στρατηγικών: της "διάκρισης" και της "εργαλειοποίησης". Στην πρώτη περίπτωση, η συντηρητική Δεξιά δεν συνεργάζεται με την Άκρα Δεξιά, με αποτέλεσμα η τελευταία να εξωθείται στο περιθώριο της πολιτικής σκηνής. Στη δεύτερη περίπτωση, η κατεστημένη Δεξιά χρησιμοποιεί την Άκρα Δεξιά, με αποτέλεσμα η τελευταία να κερδίζει σε πολιτική νομιμοποίηση και σε ευκαιρίες να κινητοποιεί εκλογείς. Παράδειγμα μιας "στρατηγικής διάκρισης" προσφέρει η βρετανική περίπτωση: οι Βρετανοί Συντηρητικοί έπλεξαν ένα "cordon sanitaire" γύρω από το British National Front προκειμένου να το απομονώσουν σε ένα πολιτικό περιθώριο. Παράδειγμα μιας "στρατηγικής εργαλειοποίησης" προσφέρει η γαλλική περίπτωση: παρότι εθεωρείτο "παρά φύσιν" (η έκφραση είναι του Ζ. Σιράκ) μια συνεργασία της Κεντροδεξιάς με το Εθνικό Μέτωπο, το Κόμμα του Ντ’Εστέν και το Κόμμα του Σιράκ δημιουργώντας κοινό μέτωπο με το τότε καχεκτικό FN στο β’ γύρο των τοπικών εκλογών στο Dreux (1983), ως ένα βαθμό συνέβαλαν στην καθιέρωσή του σε έναν "acteur politique".Μια στρατηγική διάκρισης μπορεί παρόλα αυτά να αφήσει πεδίο ελεύθερο στην Α.Δ. να δημιουργήσει το δικό της αφήγημα με αδρανή υλικά του ριζοσπαστισμού που είναι ενδιάθετα στους εκλογείς, όπως και μια στρατηγική εργαλειοποίησης της Α.Δ. από την κατεστημένη Δεξιά μπορεί να περιορίσει τις πολιτικές ευκαιρίες της Ακροδεξιάς. Σημαντικός και για το ένα και για το άλλο ενδεχόμενο είναι εν τέλει ο τρόπος που η κατεστημένη Δεξιά θα διαχειριστεί τις αδρανείς κλειστές κοσμοεικόνες, στην ενεργοποίηση των οποίων αποβλέπει ο ακροδεξιός χώρος.Επαναδιατυπώνοντας τις στρατηγικές του Kriesi, θα κάνω λόγο για μια στρατηγική «συμπεριληπτικής οριοθέτησης» (η Δεξιά ενσωματώνει την Α.Δ. αλλά διακρίνεται από τα διακυβεύματά της που τα αφήνει έξω από τη δική της ατζέντα) και για μια στρατηγική «επιτρεπτικής διαφοροποίησης» (η Δεξιά διακρίνεται από την Α.Δ., όχι όμως και από τα διακυβεύματά της, τα οποία ενσωματώνει στη δική της πολιτική ατζέντα).Για να εξετάσουμε την ελληνική περίπτωση με βάση τα εργαλεία που προαναφέρθηκαν:Τη στρατηγική της "συμπεριληπτικής οριοθέτησης" εφαρμόζει η Νέα Δημοκρατία του Κωνσταντίνου Καραμανλή απέναντι στην Εθνική Παράταξη: ενσωματώνει τα στελέχη της ΕΠ στον κομματικό κορμό της αλλά τηρεί καθαρές αποστάσεις όσον αφορά τα διακυβεύματα της Α.Δ. (πολιτειακό, ΚΚΕ, ΝΑΤΟ). Τη στρατηγική της "επιτρεπτικής διαφοροποίησης" εφαρμόζει η ΝΔ του Κώστα Καραμανλή: μια τέτοια στρατηγική βοηθά τη ΝΔ να κινηθεί προς το Κέντρο του ιδεολογικο-πολιτικού άξονα, αλλά και την Α.Δ. (ΛΑΟΣ) να αποκτήσει αυτοδύναμη κομματική παρουσία στην πολιτική σκηνή. Παραδοσιακή Δεξιά/Κεντροδεξιά και Α.Δ. πορεύονται από το 2000 χωριστά, όμως η ΝΔ υιοθετεί μια στάση επιλεκτικής συμπερίληψης διακυβευμάτων του ακροδεξιού χώρου στη δική της ατζέντα (άσκηση veto κατά της ένταξης της FYROM στο ΝΑΤΟ), γεγονός που δικαιώνει την Α.Δ. καθιστώντας την κόμμα επιλέξιμο εκ μέρους μερίδας των συντηρητικών (και όχι μόνο) εκλογέων.Η Α.Δ. και τα κατεστημένα κόμματα της κεντρικής πολιτικής σκηνής:Η δύναμη και η δυναμική της Α.Δ. δεν είναι μόνο εσωτερική υπόθεση της Δεξιάς. Εξαρτάται και από τον τρόπο που τα υπόλοιπα κόμματα, οι πολιτικοί παράγοντες και τα Μίντια επιλέγουν να διαχειριστούν το υπάρχον αδρανές ριζοσπαστικό δυναμικό. Για να το διατυπώσω διαφορετικά: η Α.Δ. έχει επηρεάσει την πολιτική και τη δημόσια ατζέντα προς μια κατεύθυνση, προβάλλοντας τις αντιμεταναστευτικές της θέσεις, δεν ήταν όμως πάντοτε αυτή που έθετε τον θεμέλιο λίθο μιας τέτοιας ατζέντας.Με τη βοήθεια μιας χρονικής ανάλυσης (που μας προτείνει για την έρευνα της Α.Δ. ο Α. Έλληνας στο βιβλιο του The Media and the Far Right in Western Europe, Cambridge University Press 2010), είναι πρωτίστως τα κόμματα της κεντρικής πολιτικής σκηνής, που πολιτικοποιώντας αρχικά το διακύβευμα "εθνική ταυτότητα" και αργότερα εκείνο της "εθνικής και δημόσιας ασφάλειας", δημιουργούν πολιτικές ευκαιρίες προκειμένου η Α.Δ. να ξεπεράσει τα γνωρίσματα του πομφόλυγα (flash party) που την καθιστούσαν διάττοντα αστέρα στην πολιτική σκηνή. Κάτι τέτοιο συνέβη όταν τα mainstream κόμματα και πολιτικοί παράγοντες που "πρώτοι έπαιξαν το αντιμεταναστευτικό και εθνικιστικό χαρτί" επέδειξαν αδυναμία να διαχειριστούν τα μεταϋλιστικά διακυβεύματα, αφήνοντας επαρκή χώρο στην Α.Δ. να αναρριχηθεί στην κεντρική πολιτική σκηνή.Μια τέτοια χρονική ανάλυση είναι χρήσιμη στη μελέτη της ελληνικής Α.Δ.: η έξαρση της εθνικιστικής ιδεολογίας, με συμπαράγωγά της την ξενοφοβία και την αμυντική συμπεριφορά στις αρχές/μέσα της δεκαετίας του 1990, είναι το επιστέγασμα των αδιέξοδων κομματικών ανταγωνισμών και υποκριτικών πολιτικών συμφωνιών που ελήφθησαν σε επίπεδο πολιτικών ηγεσιών των κυρίως κομμάτων. Η έξαρση του εθνικισμού και της ξενοφοβίας, έδωσε σάρκα και οστά σε κομματικά μορφώματα της Α.Δ. που δημιουργήθηκαν από το δεύτερο μισό της δεκ. του 1990· η Α.Δ. καλλιέργησε και επέτεινε τις αμυντικές, εθνικιστικές και ξενοφοβικές στάσεις, που ωστόσο προϋπήρχαν, όχι μόνο ως αδρανές υλικό αλλά και ως πολιτικός λόγος και συμπεριφορά των κομμάτων της κεντρικής πολιτικής σκηνής και των πολιτικών και κοινωνικών δυνάμεων που πρωταγωνιστούσαν εκείνη την εποχή.Εν κατακλείδι: Εάν η Α.Δ. θα παραμείνει στο πολιτικό περιθώριο ή θα εγκατασταθεί στην κεντρική πολιτική σκηνή, εξαρτάται κατά πολύ από τις ιδεολογικο-πολιτικές αποστάσεις που θα κρατήσουν από αυτήν οι παράγοντες του κομματικού και πολιτικού συστήματος. Για να το διατυπώσουμε γενικά: όσο πιο μικρές γίνονται αυτές οι αποστάσεις, τόσο διευρύνονται οι πολιτικές ευκαιρίες της Α.Δ. να πάρει με το μέρος της εκείνους για τους οποίους δεν είναι τα συμφέροντα, οι συναισθηματικές ταυτίσεις και οι κοινωνικοί δεσμοί, αλλά οι κλειστές κοσμοεικόνες που δίνουν προσανατολισμό στην πολιτική συμπεριφορά και την κομματική τους επιλογή. Εκεί που αποφασίζει ο φόβος, ο θυμός, η αγανάκτηση, η οργή, έστω κι αν άλλες πρωτογενείς αιτίες προκαλούν τα συναισθήματα αυτά, η Α.Δ. έχει πολλές ευκαιρίες να κόψει το νήμα του νικητή.www.metarithmisi.gr
Διαβάστε όλο το άρθρο στο "Δημήτρης Κατσούλης" »
Μεταφράστε αυτό το άρθρο (Translate this article) »
